وقتی در یک صرافی متمرکز بیت‌کوین می‌خرید، کسی آن طرف هست که همان لحظه به همان قیمت می‌فروشد. سفارش شما با سفارش او در اردر بوک جفت می‌شود. حالا در یک دکس مثل Uniswap توکنی می‌خرید که شاید در کل روز ده نفر معامله‌اش کنند. طرف معامله‌تان کیست؟ جواب این است: یک لیکوییدیتی پول، یعنی استخری از دو توکن که داخل یک قرارداد هوشمند قفل شده است.
لیکوییدیتی پول چیست؟
لیکوییدیتی پول (Liquidity Pool) یا استخر نقدینگی، قراردادی است که دو توکن را نگه می‌دارد، مثلاً ETH و USDC. هر کس بخواهد ETH بخرد، USDC به استخر می‌دهد و ETH برمی‌دارد. قیمت را آدم‌ها تعیین نمی‌کنند. یک فرمول ریاضی بر اساس نسبت دو توکن داخل استخر این کار را می‌کند. به این سازوکار بازارساز خودکار یا AMM (Automated Market Maker) می‌گویند و ستون اصلی بیشتر صرافی‌های غیرمتمرکز است.
پول استخر از تأمین‌کنندگان نقدینگی (Liquidity Provider یا LP) می‌آید. آن‌ها دو توکن را با ارزش برابر وارد می‌کنند، یک توکن رسید (LP Token) می‌گیرند و از هر معامله سهمی از کارمزد به آن‌ها می‌رسد.
فرمول x×y=k با یک مثال عددی
ساده‌ترین و مشهورترین فرمول AMM این است: حاصل‌ضرب مقدار دو توکن در استخر باید ثابت بماند. اگر x مقدار ETH و y مقدار USDC باشد، x×y=k.
مثال فرضی: استخری ۱۰۰ ETH و ۲۰۰,۰۰۰ USDC دارد. k می‌شود ۲۰ میلیون و قیمت لحظه‌ای ETH در این استخر ۲,۰۰۰ USDC است. حالا کسی می‌خواهد ۱۰ ETH بخرد. بعد از معامله باید ۹۰ ETH در استخر بماند، پس USDC باید به ۲۰,۰۰۰,۰۰۰ تقسیم بر ۹۰، یعنی حدود ۲۲۲,۲۲۲ برسد. خریدار حدود ۲۲,۲۲۲ USDC پرداخته است، یعنی میانگین حدود ۲,۲۲۲ برای هر ETH (کارمزد را حساب نکرده‌ایم).
دو نکته از همین مثال درمی‌آید. اول، خریدار ۱۱ درصد گران‌تر از قیمت اولیه خریده است. به این اسلیپیج یا اثر قیمتی می‌گویند و هر چه استخر کوچک‌تر باشد، بیشتر است. دوم، قیمت ETH در استخر حالا حدود ۲,۴۷۰ شده است. اگر قیمت در بازارهای دیگر تغییر نکرده باشد، آربیتراژگرها ETH را ارزان‌تر از جای دیگر می‌خرند و به استخر می‌فروشند تا قیمت برگردد. به همین دلیل قیمت دکس‌ها معمولاً نزدیک صرافی‌های بزرگ می‌ماند.
تأمین‌کننده نقدینگی چه به دست می‌آورد و چه از دست می‌دهد؟
درآمد LP کارمزد معاملات است. در Uniswap نسخه ۳ استخرها سطح‌های کارمزد مختلفی دارند، از یک صدم درصد برای جفت‌های پایدار تا یک درصد برای جفت‌های پرنوسان. اما هزینه پنهان، ضرر موقت (Impermanent Loss) است. در مثال بالا استخر ETH داد و USDC گرفت، درست وقتی ETH در حال گران شدن بود. LP همیشه چیزی را که بالا می‌رود می‌فروشد و چیزی را که پایین می‌آید می‌خرد. جدول عددی این ضرر را در مقاله ییلد فارمینگ آورده‌ایم.
نقدینگی متمرکز
از Uniswap نسخه ۳ به بعد، LP می‌تواند نقدینگی را فقط در یک بازه قیمتی بگذارد. در آن بازه کارمزد بیشتری می‌گیرد، اما اگر قیمت از بازه بیرون برود، نقدینگی‌اش کار نمی‌کند و تماماً به یکی از دو توکن تبدیل می‌شود. این روش مدیریت فعال می‌خواهد و برای کسی که هفته‌ای یک بار به کیف پولش سر می‌زند مناسب نیست.
لیکوییدیتی پول از نگاه یک تریدر
حتی اگر هیچ‌وقت LP نشوید، عمق استخر برایتان مهم است. قبل از خرید یک توکن کوچک در دکس، ببینید چقدر نقدینگی پشتش است. توکنی که فقط چند هزار دلار نقدینگی دارد، با یک خرید متوسط قیمتش جهش می‌کند و موقع فروش هم همان‌قدر پایین می‌آید. نمودار قشنگ ممکن است با چند معامله کوچک ساخته شده باشد.
در کانال‌های تلگرامی که توکن تازه تبلیغ می‌کنند، دو دام رایج می‌بینیم: سازنده‌ای که نقدینگی را یکجا از استخر بیرون می‌کشد (راگ پول)، و توکن‌هایی که قراردادشان فروش را برای خریداران عادی مسدود می‌کند. یک ریسک دیگر هم هست: ربات‌هایی که سفارش بزرگ شما را می‌بینند، قبل و بعد از آن معامله می‌کنند و اسلیپیج شما را به سود خودشان تبدیل می‌کنند. تنظیم اسلیپیج مجاز پایین تا حدی جلوی این را می‌گیرد.
AMM یا اردر بوک؟ هایپرلیکویید کجای این تصویر است
| ویژگی | لیکوییدیتی پول (AMM) | اردر بوک |
|---|---|---|
| تعیین قیمت | فرمول بر اساس موجودی استخر | برخورد سفارش‌های خرید و فروش |
| تأمین نقدینگی | هر کسی با سپردن دو توکن | بازارسازها با ثبت سفارش |
| مناسب برای | توکن‌های کوچک و بدون بازارساز | بازارهای پرحجم و معاملات اهرمی |
| هزینه پنهان | اسلیپیج و ضرر موقت برای LP | اسپرد در بازارهای کم‌عمق |
هایپرلیکویید با اینکه غیرمتمرکز است، AMM نیست و اردر بوک روی زنجیره دارد. خزانه HLP آن هم استخر x×y=k نیست. بیشتر شبیه بازارسازی است که کاربران سرمایه‌اش را تأمین می‌کنند. عمق سفارش‌ها را در ابزار اردر بوک نهنگ رادار ببینید تا فرق این دو مدل را در عمل حس کنید.
قبل از تأمین نقدینگی این‌ها را بپرسید
- حجم معاملات روزانه استخر نسبت به اندازه‌اش چقدر است؟ کارمزد از حجم می‌آید، نه از اندازه.
- اگر قیمت یکی از دو توکن دو برابر یا نصف شود، کارمزد ضرر موقت را جبران می‌کند؟
- قرارداد استخر و پروتکل چه سابقه‌ای دارد و حسابرسی شده است؟
- روی این شبکه، هزینه ورود و خروج برای مبلغ شما چند درصد است؟
- آیا نقدینگی متمرکز می‌گذارید و وقت مدیریت مداوم آن را دارید؟
عمق بازار را با اردر بوک ببینید
دیوارهای خرید و فروش و عمق سفارش‌ها را در ابزار اردر بوک نهنگ رادار بررسی کنید.
مشاهده اردر بوکسوالات متداول
لیکوییدیتی پول چیست به زبان ساده؟
استخری از دو توکن در یک قرارداد هوشمند است که معامله در دکس‌ها را بدون نیاز به خریدار و فروشنده هم‌زمان ممکن می‌کند. قیمت را یک فرمول بر اساس موجودی استخر تعیین می‌کند.
فرمول x×y=k چه می‌گوید؟
حاصل‌ضرب مقدار دو توکن در استخر ثابت می‌ماند. پس هر چه یک توکن را بیشتر از استخر بیرون بکشید، قیمتش بالاتر می‌رود.
از لیکوییدیتی پول چطور سود می‌گیرند؟
تأمین‌کنندگان نقدینگی سهمی از کارمزد هر معامله را می‌گیرند. اما ضرر موقت ممکن است این سود را کم کند یا از بین ببرد.
چرا در دکس قیمت خریدم بیشتر از قیمت نمایش‌داده شد؟
به خاطر اسلیپیج. هر خرید موجودی استخر را تغییر می‌دهد و در استخرهای کوچک همین تغییر قیمت را محسوس بالا می‌برد.
آیا هایپرلیکویید لیکوییدیتی پول دارد؟
هایپرلیکویید بر پایه اردر بوک کار می‌کند، نه AMM. خزانه HLP آن نقش بازارساز را دارد و کاربران می‌توانند در آن سپرده بگذارند.
این مطلب برای آموزش نوشته شده و توصیه مالی یا سیگنال خرید و فروش نیست. معاملات ارز دیجیتال، به‌خصوص با اهرم، ریسک بالایی دارد؛ پیش از هر تصمیم، تحقیق خودتان را انجام دهید.